CON_NGPWI_LA_GI_Tôf=Tôf=BOOKMOBI98 ÜÝ*Þ:ßJà Zá jâzãŠäšåªæºçÊèÚéêêúë  ì"í$*î&:ï(Jð*Zñ,jò.zó0ˆ¹2ˆ¼4ˆà6‰ 8}ÅMOBIèýéd´Ó,ÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿŒÒÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿÿEXTH”,V € íì¾ôóàôýé‘©ƒ¯°¡ =¡=«=·=Å@“@™@œ@@¦Ì Í Î Ï `CON NGƯỜI LÀ GÃŒ

CON NGƯỜI LÀ GÌ ?

 

Tác giả: Cécile và Jean Robelin
NgÆ°á»i dịch: Phấn Khanh
NXB Tri thức

 

Má»™t triết gia cô Ä‘Æ¡n gặp gỡ Léo, con chó lông màu nâu to đùng… và biết nói tiếng ngÆ°á»i. Sau nhiá»u giây phút miá»…n cưỡng chẳng muốn nói gì, rồi ngÆ°á»i và chó đã đối thoại vá»›i nhau.

Triết gia tin chắc nhÆ° Ä‘inh đóng cá»™t rằng con ngÆ°á»i ở bậc cao hÆ¡n cả, là tồn tại duy nhất biết nói năng, biết suy lý, biết lao Ä‘á»™ng và sống chung thành xã há»™i. Äối mặt vá»›i con ngÆ°á»i uyên bác vây quanh bởi sách vở, con chó liệu có biết thuyết phục nổi ông bạn bằng giá»ng Ä‘iệu của con chó hoang, tá»± do và hạnh phúc chăng?

Dần dà, theo đà trò chuyện, con chó sẽ cho chúng ta thấy rằng Triết há»c chẳng phải là công việc chỉ dành riêng cho các nhà chuyên môn hoặc dành riêng cho ngÆ°á»i lá»›n tuổi.

Bá»™ sách dành cho bạn Ä‘á»c từ 11 tuổi trở lên.

LƯU à KHI ÄỌC

Cécile  Robelin: Giáo sÆ° văn há»c hiện đại, trÆ°á»ng Cao đẳng Paul Bert ở Drancy, tác giả nhiá»u bài vá» lịch sá»­ văn há»c và phÆ°Æ¡ng pháp dạy há»c.

Jean Robelin: Giáo sÆ° triết há»c, đại há»c Nice, tác giả nhiá»u cuốn sách vá» triết há»c chính trị và xã há»™i.

Hai ông bà là đồng tác giả cuốn sách này.

Lionel Koechlin: Hoạt Ä‘á»™ng chủ yếu trong địa hạt báo chí, quảng cáo và xuất bản. Ông cÅ©ng là há»a sÄ© và ngÆ°á»i vẽ áp-phích. Kể từ năm 1973, ông đã minh há»a cho 40 xuất bản phẩm. Phong cách vẽ hài hÆ°á»›c và hào hoa của ông không lẫn vào đâu được.

Äôi nét giá»›i thiệu vá» Tủ sách â€œChouette! Penserâ€, Gallimard Jeunesse, Pháp 2007 (Thú vui tÆ° duy, Nhà xuất bản Tri thức, 2008)

Chủ biên: Myriam Revault d’Allones

Myriam Revault d’Allones là nhà triết há»c. Bà quy tụ quanh mình nhiá»u nhà tÆ° tưởng, nhà triết há»c, nhà văn, và cùng thá»±c hiện dá»± án Triết há»c cho Trẻ em.

TRÃCH DẪN ÄẶC SẮC

   Thá»­ cất Ä‘i bá»™ mặt suy tÆ° nghiêm trá»ng để cÆ°á»i cùng triết há»c khi Ä‘á»c cuốn sách này. Cuốn sách viết vá» cuá»™c đối thoại giữa má»™t con chó tên là Léo và ông bạn triết gia của nó. Câu há»i lá»›n bao trùm cuốn sách má»ng này là: Má»™t con ngÆ°á»i thì khác gì má»™t con vật?

   Triết gia cho rằng, con ngÆ°á»i có tính xã há»™i, trong khi đó, trong mắt con chó thì cái xã há»™i loài ngÆ°á»i là “má»™t cuá»™c chiến của má»i ngÆ°á»i chống lại má»—i ngÆ°á»iâ€. Bởi vì, cÅ©ng theo con chó, nếu loài chó có cắn thì cÅ©ng chỉ dùng cái răng nanh mà tạo hoá ban cho để giữ khúc xÆ°Æ¡ng, trong khi đó con ngÆ°á»i phát minh ra rất nhiá»u vÅ© khí để huá»· diệt đẫm máu, chiếm Ä‘oạt của nhau, kẻ ná» sợ kẻ kia đến Ä‘á»™ phải… nuôi chó để giữ nhà mình!

   NhÆ°ng rồi cuá»™c chuyện trò vá» tính xã há»™i sẽ Ä‘i đến má»™t kết luận rằng, má»™t con chó thì không biết viết sách triết cho má»i ngÆ°á»i Ä‘á»c, mà nó chỉ có thể giữ khúc xÆ°Æ¡ng cho chính mình và đối thoại xã há»™i bằng cách cùng nhau sủa… nhÆ° má»™t dàn hợp xÆ°á»›ng vào ban đêm!

   Triết gia cho rằng: “Lao Ä‘á»™ng giáo dục con ngÆ°á»i chứ không huấn luyện há» nhÆ° huấn luyện má»™t con vậtâ€, trong khi đó, lao Ä‘á»™ng vá»›i loài vật lại là má»™t việc bản năng. Con chó cho rằng, nó có linh cảm tốt khi săn mồi, còn theo triết gia, con ngÆ°á»i phải há»c lao Ä‘á»™ng và qua lao Ä‘á»™ng, quá trình tiến hoá diá»…n ra.

   NhÆ°ng ở Ä‘iểm này, con chó cÅ©ng dạy cho triết gia má»™t bài há»c, đó là: “Con ngÆ°á»i hãy sống cho xứng đáng, nhÆ° cuá»™c sống của má»™t con chó Ä‘iâ€. Cuá»™c sống đó là gì? Äó là: má»™t cuá»™c sống thật sá»± không phải là lao Ä‘á»™ng, mà cÅ©ng chẳng phải là lÆ°á»i nhác, nhÆ°ng phải tá»± tìm cảm giác nhàn rá»—i trong khi lao Ä‘á»™ng thì con ngÆ°á»i má»›i hạnh phúc.

   Và má»™t việc nữa, nếu con ngÆ°á»i vá»— ngá»±c tá»± cho rằng mình có ngôn ngữ, thì hãy thức đêm mà nghe những con chó sủa đối đáp vá»›i nhau. Triết gia bảo rằng: “Bá»n chó của cậu khi sủa thì nói lên được má»™t tình huống Ä‘ang xảy ra (khác vá»›i con ngÆ°á»i). Nói chuyện là nói những Ä‘iá»u vắng mặt không hiện diện trÆ°á»›c mắt taâ€. NhÆ°ng vá»›i con chó, chính vì có thể “sáng tác†được những Ä‘iá»u không tồn tại nên “con ngÆ°á»i là má»™t con vật dối tráâ€.

   Triết gia nói: “Con ngÆ°á»i là loài duy nhất biết nói, suy nghÄ© và lý tính†nhÆ°ng trong lúc đó, ông rất mệt má»i. Còn con chó nói, nó có hạnh phúc nhá» tổng hoà những Ä‘iá»u này: biết chạy nhảy, sống linh hoạt, ăn uống lành mạnh!

 

   Con chó Léo tiếp tục phủ định con ngÆ°á»i là loài có hạnh phúc và tá»± do vì đã tá»± giải phóng mình ra khá»i tá»± nhiên để mặc vào cái đặc tính văn hoá. Cụ thể là: “Loài chó chúng em sinh ra đã là chó; nhÆ°ng các bác khi sinh ra đâu đã hoàn toàn là con ngÆ°á»iâ€.

   Rốt cuá»™c thì con ngÆ°á»i yên tâm làm con ngÆ°á»i, con chó hài lòng làm... con chó. Vì, theo triết gia: “Ta thích làm con ngÆ°á»i hÆ¡n, làm má»™t Ä‘á»™ng vật yếu Ä‘uối nhất hạng, cái thứ Ä‘á»™ng vật sẽ phải hết sức khéo léo để tá»± trang bị cho mình tất cả những gì tá»± nhiên không ban choâ€. Trong khi đó, con Léo thì nói rằng: nó chẳng muốn làm ngÆ°á»i tẹo nào, vì làm ngÆ°á»i “để đến trÆ°á»ng nhận Ä‘iểm xấu từ những ngÆ°á»i buá»™c thằng này phải sủa bằng tiếng Anh?â€. Vá»›i nó – má»™t con chó, thì việc phải trao đổi triết há»c vá»›i má»™t triết gia đã bi đát lắm rồi!

   Thấp thoáng sau những mẩu đối thoại bông đùa, hài hÆ°á»›c là những tÆ° tưởng Platon, Aristote, Hobbes, Kant, Hegel, Descartes, Hannah Arendt, Épicure, Claude Lévi-Strauss… Có kèm theo những Ä‘oạn văn bản, bảng chỉ dẫn cụ thể để Ä‘á»™c giả “tra cứuâ€. Phần đáng kể nữa đó là minh hoạ của hoạ sÄ© Lionel Koechlin tạo cho cuốn sách sá»± sống Ä‘á»™ng thú vị.

   Yêu mến triết há»c là yêu mến sá»± hiểu biết. Sá»± hiểu biết Ä‘em lại sảng khoái và sáng sủa trong cách nghÄ©. Có lẽ từ lý lẽ đó, ý tưởng cuốn sách tÆ° duy “dành cho những Ä‘á»™c giả trên 11 tuổi†này không chá»n cánh cá»­a suy tÆ° nghiêm trá»ng mà chá»n tiếng cÆ°á»i, sá»± hài hÆ°á»›c để nói chuyện triết!

 



MỤC LỤC

 

ChÆ°Æ¡ng I: Kể chuyện con chó tên là Léo Ä‘Æ°á»ng Ä‘á»™t vào nhà triết gia , nó được đón tiếp ra sao, và nhìn cuá»™c sống của chủ nhà, nó thấy thắc mắc: có đúng con ngÆ°á»i sinh ra là để sống chung trong xã há»™i hay không.

Chương II: Kể chuyện triết gia biết lỗi và rỠra ân cần với chó Léo.

ChÆ°Æ¡ng III: Kể vá» câu há»i má»›i nảy sinh: tại sao con ngÆ°á»i lại sống chung vá»›i nhau ?

ChÆ°Æ¡ng IV: Kể chuyện chó và ngÆ°á»i tranh luận vá» vấn Ä‘á» loài vật có lao Ä‘á»™ng hay không.

ChÆ°Æ¡ng V: Kể vá» vấn Ä‘á» tranh cãi nữa là: liệu lao Ä‘á»™ng có làm cho con ngÆ°á»i hạnh phúc chăng ?.

ChÆ°Æ¡ng VI: Kể chuyện đôi bên há»i nhau vá» khả năng hoạt Ä‘á»™ng ngôn ngữ của loài vật.

ChÆ°Æ¡ng VII: Kể chuyện con chó không mấy tin rằng con ngÆ°á»i là loài vật có tÆ° duy.

Chương VIII: Kể chuyện chó và triết gia thi nhau bên thì khoe cuộc sống văn hóa, bên thì khoe cuộc sống tự nhiên.

ChÆ°Æ¡ng IX: Kể chuyện con chó Léo phủ nhận chuyện con ngÆ°á»i là kẻ có tá»± do.

ChÆ°Æ¡ng X: Kể vá» việc đôi bên hài lòng vá»›i cuá»™c trò chuyện, thá»a thuận sẽ còn gặp lại.

 

CHƯƠNG I


Kể chuyện con chó tên Léo Ä‘Æ°á»ng Ä‘á»™t vào nhà triết gia, nó được đón tiếp ra sao, và nhìn cuá»™c sống của chủ nhà, nó thấy thắc mắc có đúng con ngÆ°á»i sinh ra là để sống chung trong xã há»™i hay không.



Äây là câu chuyện vá» má»™t triết gia Ä‘ang bận viết cuốn sách vá» sá»± khác nhau giữa con ngÆ°á»i và loài vật mà chÆ°a làm cách nào hoàn thành được. Ngày ngày, ông Ä‘i Ä‘i lại lại trong phòng làm việc đầy những giá sách chất ngất trên tÆ°á»ng, ông lấy sách xuống, tra cứu chúng kỹ càng. Rồi ông gập mạnh chúng lại - phù!, bụi trong sách bay ra mù mịt nhÆ° những đám mây nho nhá» - rồi ông chạy lại bàn làm việc và ghi ghi chép chép vào cuốn sổ. NhÆ°ng hoài công nghÄ© Ä‘i nghÄ© lại má»i Ä‘iá»u trong đầu mà công trình của ông cÅ©ng không có gì tiến triển cả.

Má»™t sáng kia, tâm trạng chán nản, triết gia lá»›n tiếng than vãn: "Nào, có con chó con mèo con voi nào muốn nói thì tôi sẵn lòng nghe đây; hãy giải thích vì sao con ngÆ°á»i lại cao hÆ¡n muôn loài đến thế."

Äúng lúc triết gia thốt ra những lá»i này thì có tiếng móng chân cào cào vào cánh cá»­a. Xuất hiện trên bậc thá»m là má»™t con chó cao to, lông màu hung thô ráp, cái mõm lá»›n, hai tai dá»±ng lên, nó nói vá»›i triết gia:

- Hỡi con ngÆ°á»i cao ngạo, hãy cho em vào nhà, rồi em sẽ giải thích cho bác biết tại sao loài vật lại cao hÆ¡n con ngÆ°á»i đến thế.

Chó lấy mõn hất ông triết gia qua một bên, bước vào nhà, đi thẳng tới chiếc đi văng trong phòng làm việc và leo lên ngồi ở đó.

- Äã nhiá»u ngày em nghe bác càu nhàu má»™t mình, con chó nói tiếp. Bác ngỡ mình đặt ra được những câu há»i to tát vá» con ngÆ°á»i, nhÆ°ng ngay vá»›i loài vật bác cÅ©ng không hiểu biết chúng, huống chi loài ngÆ°á»i. Còn gì nữa, thấy bóng bác Ä‘i ngang là gà mái ù té chạy, và bác nhìn mấy con mèo nhÆ° nhìn sá»± lạ từ đâu rÆ¡i xuống. Bác cần được má»™t bài há»c: em, con chó tên là Léo, rá»›i để dạy bác đây.

- Ôi, một con chó biết nói ! - triết gia sửng sỠkêu lên.

- TrÆ°á»›c đây, em cÅ©ng là má»™t con chó nhÆ° bao con chó khác. Em cÅ©ng ăn trôm xÆ°Æ¡ng ở mấy cái thùng rác, cÅ©ng nằm á»…nh ra phÆ¡i nắng và cÅ©ng ngủ ở ngoài trá»i. Rồi má»™t buổi sáng, thay vì đón chào ngày má»›i bằng tiếng sủa thì em lại cất tiếng nói: "thêm má»™t ngày tÆ°Æ¡i đẹp trÆ°á»›c mắt đây".

Triết gia dụi mắt; ông sửng sốt nhìn chằm chằm vào con chó đang diễn thuyếr. Mình không mơ ngủ thật, vì cánh cửa vẫn đang còn mở toang kia, những vết bùn chân con chó để lại kia, và con vật thì đang nằm xoài trên mấy chiếc gối:

- Äiên đảo hết rồi !- triết gia thốt lên - Xuống ngay, con vật bẩn thỉu kia, lông lá của mày rụng tứ tung rồi !

- Nhẹ nhàng thôi, con ngÆ°á»i Æ°a thuyết lý kia. nếu em tin vào những gì con ngÆ°á»i tin tưởng, thì con ngÆ°á»i là kẻ biết nói. Em Ä‘ang nói đây, vậy em cÅ©ng là con ngÆ°á»i. Và bởi em là má»™t trong những đồng loại của bác, nên bác cần phải tôn trá»ng em hÆ¡n chút nữa đấy.

- Mày vẫn là má»™t con chó vá»›i những cái chân lấm bẩn và mép đầy bá»t dãi. Mày không cÆ° xá»­ đúng má»±c và không biết đến phép lịch sá»±.

Nói rồi, triết gia đến gần con chó và định bẹo nắm da ở gáy để lôi cổ nó khá»i Ä‘i-văng. NhÆ°ng con chó quay đầu tránh được, và mở miệng ngáp rõ to. Thấy những chiếc răng nanh sắc nhá»n, triết gia lùi lại.

- Em không có ai là chủ để phải tuân theo cả, con chó vươn vai nói tiếp. Chưa từng có ai tròng xích vào cổ em, em thích đi đâu thì đi. Do vậy em quyết định ngồi trên cái sập này, hừm, cũng chắc chắn thoải mái đấy chứ.

- NhÆ° chính lá»i mày nói, thì mày là chó hoang! Vậy là mày tá»± biết rõ mày chẳng giống con ngÆ°á»i! Bởi con ngÆ°á»i là những kẻ sống thành xã há»™i, triết gia bắt bẻ lại.

- Con ngÆ°á»i sinh ra để sống thành xã há»™i Æ°? Thật quá quắt! - con chó vừa nói vừa lắc cái đầu to tÆ°á»›ng. Con ngÆ°á»i kẻ ná» sợ kẻ kia thì có! Con ngÆ°á»i vẫn chẳng nuôi má»™t con chó để canh công nhà mình đấy Æ°? Chó có bao giá» khóa cá»­a ngõ kỹ lưỡng trÆ°á»›c khi Ä‘i dạo không?

- Chó thì chẳng có gì để mà bị mất cắp hết, triết gia bác lại, trong cơn tranh luận cuồng nhiệt, ông bỗng quên béng là đang tranh luận với một con vật.

- Vậy tại sao bác lại sợ bị đánh cắp? - Léo phản bác. Nếu con ngÆ°á»i là má»™t Ä‘á»™ng vật xã há»™i, nó sẽ không lấy trá»™m của kẻ khác. Ấy thế mà, con ngÆ°á»i anh nào cÅ©ng dá»±ng hàng rào quanh nhà. Hãy nhìn mà xem. Con ngÆ°á»i ghen tị vá»›i hàng xóm vì há» có căn nhà đẹp hÆ¡n, có mảnh đất lá»›n hÆ¡n, có chiếc xe khá»e hÆ¡n xe của mình. Và nếu không sợ bị trừng phạt, chắc là anh này sẽ cắt cổ anh kia để chiếm lấy tài sản...

Triết gia Ä‘i Ä‘i lại lại trong phòng, bá»±c mình vì bị bác bá». Äá»™t nhiên ông quay ngoắt lại, đối mặt vá»›i Léo, và cãi:

- Nhưng mà mày cũng vậy, mày biết chơi ác, mày biết ngoạm cắn cho đau, đúng thế thì phải.

- Chó có cắn là để giữa khúc xÆ°Æ¡ng của nó, nó dùng răng nanh do tạo hóa ban cho, còn con ngÆ°á»i không ngừng chế tạo những phÆ°Æ¡ng tiện má»›i mẻ để giết nhau, con ngÆ°á»i má»—i ngày lại có thêm những chiến lược và gây ra những cuá»™c chiến ngày càng đẫm máu.

Léo dùng chân sau gãi gãi tai vẻ trầm tư:

- Bác hãy bật ti vi lên Ä‘i, nó nói tiếp. Bác thấy gì nào? Những con ngÆ°á»i mang vÅ© khí tàn sát những ngÆ°á»i khác cÅ©ng mang vÅ© khí, có khi còn tàn sát cả những ngÆ°á»i không vÅ© khí. Có bao giá» bác thấy má»™t bầy chó săn tấn công má»™t bầy chó bông chÆ°a, hoặc má»™t bầy chó chăn cừu thuần chủng tàn sát đàn chó cảnh sát chÆ°a? Con ngÆ°á»i các bác là những kẻ luôn luôn gây gổ, cãi cá» và bạo hành. Bác muốn thì em nói toạt ra đây này, xã há»™i loài ngÆ°á»i là cuá»™c chiến của má»i ngÆ°á»i chống lại má»—i ngÆ°á»i...

- Cảm Æ¡n vá» lá»i khen xá» xiên! - triết gia lầu bầu nói.

- ... Còn những con chó chúng em bao giá» cÅ©ng là những ngÆ°á»i bạn đồng hành tốt bụng của con ngÆ°á»i. Ai dắt những ngÆ°á»i mù lòa? Ai Ä‘i tìm những ngÆ°á»i trượt tuyết bị vùi trong tuyết hay những ngÆ°á»i bị thÆ°Æ¡ng bị vùi trong đống đổ nát sau Ä‘á»™ng đất? Ai là ngÆ°á»i bạn cuối cùng của những ngÆ°á»i vô gia cÆ° bị cả thế giá»›i bá» quên? Kết luận thế là đã rõ. Chó là loài vật sinh ra để sống thành bấy đàn.

Triết gia tức tối, lao tới Léo, vung cặp kính của ông ta lên:

- Tranh lậun vô ích, mày chỉ làm ta mất thá»i gian thôi. Mày không thấy ta Ä‘ang viết những cuốn sách nghiêm túc hay sao. Ta là giáo sÆ° triết há»c. Thật ngu ngốc khi ta lại Ä‘i nghe má»™t con chó hung to đùng đầy lông lá.

Trong lúc triết gia nói những lá»i này, Léo đã tụt khá»i cái sập, lẳng lặng Ä‘i ra phía cá»­a. Nó đẩy cá»­a rồi Ä‘i ra, để nguyên cánh cá»­a mở không khép lại.

"Rảnh nợ", triết gia kêu lên, ông đóng cửa và khóa chặt. Sau đó ông tới bàn làm việc và ngồi vào ghế.

"Nào, làm việc thôi!". Nói rồi ông cầm lấy cây bút.

 

CHƯƠNG II
Kể chuyện triết gia biết lỗi và tỠra ân cần với chó Léo



Ngày lại ngày trôi qua và triết gia băn khoăn liệu ông có bị ảo giác không.

"Má»™t con chó biết nói! Äó là Ä‘iá»u không thể có!", ông lầu bầu. Rồi ông lại chìm đắm trong những suy nghÄ© triết há»c của mình.

Thế là cái thÆ° viện của ông lại bị xá»›i lá»™n lên. Trong cuốn vở có dòng câu há»i viết chữ in hoa: "PHẠM TRÙ CON NGƯỜI - CON NGƯỜI LÀ GÃŒ?", ông ghi chép chen chúc bằng những hàng chữ chẳng tài nào Ä‘á»c nổi. NhÆ°ng vô ích. Công việc chẳng tiến thêm được chút gì.

Một tuần trôi qua và ông có thói quen mở cửa hé... nhỡ đâu... Nấp sau rèm cửa, ông để ý những con chó đi qua đi lại bận rộn với những việc riêng của chó. Rồi ông nhún vai quay vỠvới sách.

Tá»›i buổi sáng ngày thứ mÆ°á»i, ông bÆ°á»›c ra ngưỡng cá»­a đúng lúc Léo sắp Ä‘i ngang. Chá» lúc nó ngang tầm, triết gia nói bâng quÆ¡: "Chúc má»™t ngày tốt đẹp!".

Nhưng con chó Léo cứ bước đi thẳng, không thèm liếc nhìn ông. Trở vào nhà, nằm dài trên sập, hai tay ôm đầu, ông lầu bầu: "Thực sự ta kiệt sức rồi, ta bắt đầu lảm nhảm trò chuyện với cả chó nữa...".

Tuy thế, hôm sau, triết gia lại vẫn ra đứng ở ngưỡng cửa và trình chở con Léo. Khi thấy con chó tiến tới, ông phát ra những tiếng thân thiện: "Chậc, chậc! Chó ngoan này, có thích một khúc xương không, thích chứ nhỉ, cún con?".

Léo tiếp tục băm băm bổ bổ bước đi và nói buông thõng: "Ngốc đâu ngốc thế, cái lão triết gia này!".

Ông xấu ổ quay vào nhà.

Ông đơi hai ngày trôi qua rồi mới lại lộ mặt ra ngoài. Và khi Léo xuất hiện, ông thì thầm nói:

- Tôi xin lỗi, Léo.

- Hẳn là bác đã viết được thêm nhiá»u Ä‘iá»u cho tác phẩm triết há»c đồ sá»™ của mình, con chó nói và sắp sá»­a tiếp tục bÆ°á»›c.

- Thật thà mà nói, tôi chỉ giậm chân tại chá»—, triết gia cúi đầu nói.Tôi luôn nghÄ© đến những lá»i phản bác của cậu, và có vẻ nhÆ° chúng có đôi chút lợi ích vá»›i tôi. Äá» nghị vá»›i cậu, chúng ta hãy tiếp tục cuá»™c tranh luận.

- Vậy là bác cần đến em, con chó nhận xét với vẻ thú vị.

- Äúng thế, triết gia thú thật.

Léo bước vào trong phòng và ngồi trước lò sưởi.

- Lên trên sập mà ngồi, ở đó dễ chịu hơn, triết gia đỠnghị. Cậu muốn uống chút gì không? Làm một chiếc bánh quy nhé?

CHƯƠNG III
Trả lá»i câu há»i má»›i nảy sinh: tại sao con ngÆ°á»i lại sống chung vá»›i nhau?



Con chó ngồi trên sập, gặp chiếc bánh ga-tô; ăn một lúc nó mới nói:

- Em nhận ra bác định làm gì rồi. Bác tìm cách cho em thấy con ngÆ°á»i là nhá»­ng Ä‘á»™ng vật sinh ra để sống trong xã há»™i. Ông triết gia thì biết đón khách ạ! Ông ta má»i kẻ khác nào chá»— ở nào cái ăn.

- Quả là có vậy, triết gia nói tiếp. Tôi cần được sống chung đụng với... các đồng loại của mình. Còn cậu thì ngược lại, cậu sống một thân một mình, cho phép tôi nhận xét vỠcậu như thế.

- Không phải thế! Thỉnh thoảng, em có chÆ¡i vá»›i con chó ở trang trại nhà Rondot. Khi mùa xuân đến, em Ä‘i gặp cô Yellow xinh đẹp, nàng chó nòi có bá»™ lông vàng ở quán tượu... Khi đôi chó làm chuyện Ä‘á»±c cái vá»›i nhau, chúng hít hà và nhận ra nhau nhá» mùi vị. Chúng em ai Ä‘i Ä‘Æ°á»ng nấy, nhÆ°ng chúng em vẫn gặp nhau.

- Còn con ngÆ°á»i thì luôn luôn sống cùng nhau, triết gia tiếp. Há» luôn luôn liên hệ vá»›i nhau.

- NhÆ°ng sao các bác cứ luôn luôn phải sống cùng nhau trong khi các bác không thể chịu được nhau? - Léo hoài nghi há»i.

Triết gia đã nhích gần tá»›i con Léo. Ông ngồi lên thành ghế và suy nghÄ© vá» câu há»i của con chó, câu há»i cÅ©ng khá đích đáng đấy.

- Con ngÆ°á»i luôn cần đến nhau, lát sau triết gia trả lá»i. Sống trong má»™t xã há»™i, không chỉ có nghÄ©a là sống cùng vá»›i nhau. Äó là làm việc cùng nhau. NgÆ°á»i nông dân trồng trá»t và cung cấp lúa mì cho ngÆ°á»i làm bánh mì. NgÆ°á»i làm bánh mì nhào nặn rồi làm ra bánh mà tôi Ä‘ang ăn. Còn tôi, tôi dạy triết há»c cho con cái những ngÆ°á»i nông dân và những ngÆ°á»i làm bánh mì kia. Con ngÆ°á»i sống theo nhóm, và trong nhóm thì có phân công lao Ä‘á»™ng.

- Nếu vậy, con chó cãi lại, khi con cáo chỉ săn con thá» và con thá» chỉ đào xá»›i cái hang của nó, nhÆ° thế không là lao Ä‘á»™ng à? Còn anh há»a sÄ© Ä‘Æ¡n Ä‘á»™c ngồi bôi màu lên tấm toan hay triết gia chỉ ngồi ở góc nhà viết cuốn sách đồ sá»™ của mình mà sẽ không ai Ä‘á»c, đó cÅ©ng không phải là lao Ä‘á»™ng nốt. Và khi mà bác ngồi má»™t mình, không có cả con chó Léo này bầu bạn, có thể nói khi đó bác nhàn rá»—i chẳng làm gì?

- Ngay cả khi tôi đóng cá»­a ngồi trong phòng để viết lách, tôi cÅ©ng không chút nào Ä‘Æ¡n Ä‘á»™c má»™t mình. Äể viết nên cuốn sách của tôi, tôi phải Ä‘á»c rất nhiá»u các nhà triết há»c khác, tôi phải quan sát những ai Ä‘ang sống quanh tôi. HÆ¡n nữa, sách tôi không viết chỉ cho bản thân mình. Tôi muốn má»i ngÆ°á»i sẽ Ä‘á»c sách của tôi, ngÆ°á»i ta sẽ đặt cho tôi những câu há»i vá» những gì tôi viết ra, và tôi sẽ trả lá»i há». Tôi làm việc cho má»i ngÆ°á»i, triết gia khẳng định chắc nhÆ° Ä‘inh đóng cá»™t.

CHƯƠNG IV

Kể chuyện chó và ngÆ°á»i tranh luận vá» vấn Ä‘á» loài vật có lao Ä‘á»™ng hay không



Con chó nhảy khá»i ghế, duá»—i chân vÆ°Æ¡n mình chio đỡ má»i, rồi bÆ°á»›c tiếp đến gần lò sưởi và nằm dài trÆ°á»›c ngá»n lá»­a, mõm đặt lên hai chân. Nằm sá»­i lông, nó vừa nghÄ© Ä‘i nghÄ© lại những Ä‘iá»u hai bên vừa trao đổi. Rồi nó cất lá»i:

- Tạm kết luận thế này: con ngÆ°á»i vậy là được sinh ra để sống chung trong xã há»™i, bởi vì lao Ä‘á»™ng cùng nhau thì cùng thá»a mãn má»i nhu cầu của há».

Nó ngừng một chút rồi nói thêm:

- Rút cục là bác cũng y hệt như những con kiến nhỠbé kia, sớm tối tha lương thực trên lưng vỠtổ. Chúng cũng sống thành xã hội đấy.

- Lao Ä‘á»™ng không chỉ có nghÄ©a là hoàn thành má»™t nhiệm vụ mà thôi, triết gia đáp lại. Ngày này qua ngày khác, kiến Ä‘á»u làm má»™t công việc theo cùng má»™t cách thức. Chính bản năng đã thôi thúc chúng mang vác trên lÆ°ng lÆ°Æ¡ng thá»±c của chúng. Chúng không thể làm khác.

- NhÆ°ng bác cÅ©ng vậy, bác cÅ©ng bị buá»™c phải lao Ä‘á»™ng. Nếu bác không Ä‘i giảng bài, bác sẽ không kiếm được tiá»n, và nhÆ° vậy bác cÅ©ng sẽ chẳng có gì để ăn, con chó phản bác lại.

- Äúng là để kiếm sống, con ngÆ°á»i phải làm má»™t công việc nào đó. NhÆ°ng con ngÆ°á»i lao Ä‘á»™ng theo các cách khác nhau. Äây này, ngay hai ông thợ làm bánh mì cÅ©ng không làm ra hai cái bánh mì giống nhau. Ngay cung cách lao Ä‘á»™ng của con ngÆ°á»i cÅ©ng thay đổi: tôi không giảng cùng những giáo trình nhÆ° hồi tôi còn là giáo sÆ° trẻ.

- Còn em ấy à, khi em săn mồi, em trông cậy vào linh cảm không thể nhầm lẫn của mình, tin vào đôi chân khá»e khoắn của mình. Cần quái gì phải thay Ä‘á»i cách làm ăn của mình nhỉ? Có con mồi ở đâu là em biết liá»n! - con chó vừa nói vừa tá»± hào hếch mÅ©i lên.

Triết gia mỉm cÆ°á»i và thừa nhận:

- Có thể con ngÆ°á»i chúng tôi đã đánh mất linh cảm rồi. Vì thế để Ä‘i săn cho ăn chắc, chúng tôi góp những kỹ năng của từng ngÆ°á»i và má»—i ngÆ°á»i tá»± chá»n vai trò của mình tÆ°Æ¡ng quan vá»›i những ngÆ°á»i khác. Những ngÆ°á»i nhanh chân nhất sẽ Ä‘uổi mồi săn ra khá»i chá»— trú, còn những ngÆ°á»i khác nấp đợi ở góc rừng.

- Bác thá»±c sá»± nghÄ© là con ngÆ°á»i lá»±a chá»n nghá» nghiệp của há» không? Dù sao thì má»—i ngÆ°á»i Ä‘á»u làm tròn cái công việc được giao. Má»—i ngÆ°á»i Ä‘á»u có má»™t vị trí và trụ lại đó, cÅ©ng hệt nhÆ° con vật cả thôi, Léo quả quyếr.

Triết gia đứng dậy. Hóa ra ông cÅ©ng giống cái con chó to lá»›n này ở khá nhiá»u Ä‘iá»u! NhÆ°ng ông hài lòng vá»›i cuá»™c tranh luận thân thiện và bổ ích này. Äể đỡ mệt và cãi cho hăng, ông vừa nói vừa Ä‘i Ä‘i lại lại trong gian buồng:

- Không, tôi không đồng ý vá»›i cậu. Con ngÆ°á»i không ai có sẵn má»™t chá»— nào, há» không ngừng lao Ä‘á»™ng để xác định cái vị trí đó. Äó là má»™t cuá»™c há»c há»i thÆ°á»ng xuyên, và há» tiến lên trong cuá»™c luyện tập đó. NgÆ°á»i thợ làm bánh mì há»c cách làm bánh, và anh ta càng trau dồi công việc thì bánh của anh ta càng ngon. Và nếu triết gia không mó tay vào công việc, nếu ông ta không chuẩn bị bài giảng thì thế nào ông ta cÅ©ng giảng dạy rất tồi. Khi ai đó quên cách làm, kẻ đó mất Ä‘i bàn tay thành thạo. Còn con kiến thì chẳng cần phải luyện tập để tha thức ăn vá» tổ.

- Nếu em hiểu đúng ý bác, thì nếu bác không liên tục đào sâu suy nghĩ, không chịu khó chịu khổ, thì bác sẽ thành một triết gia tồi. Trong khi đó lại không có những con kiến tồi không biết thực hiện nhiệm vụ của nó; còn em, trừ phi bị ốm thì chẳng kể, còn thì lúc nào em cũng biết đi săn, con chó quả quyết nói.

- Kiến thì chỉ hoàn thành đúng má»™t nhiệm vụ, trong khi con ngÆ°á»i chúng tôi có thể há»c cách thá»±c hiện nhiá»u hoạt Ä‘á»™ng, triết gia nhận xét.

- Chó cÅ©ng có thể làm được nhiá»u việc: Ä‘i săn, tìm dấu vết những ngÆ°á»i bị lạc, đánh hÆ¡i để nhận ra đồng loại...

Triết gia hơi tỠvẻ xuống nước:

- Loài chó thông minh hơn loài kiến...

- Xin cảm ơn...

- ... Chính vì thế mà con ngÆ°á»i có thể huấn luyện chúng làm được nhiá»u Ä‘iá»u...

- Và nếu con ngÆ°á»i có thể làm được nhiá»u Ä‘iá»u thì đó là do chính hỠđã tá»± huấn luyện bản thân mình để làm được những việc đó! - Léo trả lá»i còn mắt vẫn dõi theo bÆ°á»›c chân của triết gia Ä‘ang Ä‘i lại trong phòng.

Triết gia dừng bÆ°á»›c lại. Ông ngồi và ngả ngÆ°á»i cho thụt sâu vào trong ghế. Rồi ông vắt hai tay lên đầu gối, hít má»™t hÆ¡i thật sâu và nói vá»›i vẻ quan trá»ng:

- Lao Ä‘á»™ng giáo dục con ngÆ°á»i chứ lao Ä‘á»™ng chứ lao Ä‘á»™ng không huấn luyện há» nhÆ° là huấn luyện con vật! Trong lao Ä‘á»™ng, con ngÆ°á»i phát triển tinh thần và kỹ năng. Chính lao Ä‘á»™ng đã tạo ra con ngÆ°á»i. Cậu thấy đó, thông qua lao Ä‘á»™ng mà con ngÆ°á»i có những bÆ°á»›c phát triển và tiến hóa. Vì vậy con ngÆ°á»i tìm thấy trong lao Ä‘á»™ng không chỉ sá»± thá»a mãn các nhu cầu của há» mà cả niá»m hạnh phúc nữa.

Con chó Ä‘ang nằm bá»—ng đứng dậy, nó nhảy phốc ra khá»i cái sập, trÆ°á»n đến gần triết gia và nhìn thẳng vào ông:

- Này, cái nhà bác con ngÆ°á»i kia, bác có định lừa em không đấy?

- Nhưng... sao cơ? Xin lỗi... lừa như thế nào nhỉ? - triết gia lúng túng, chỉnh lại cặp kính để được bình tĩnh lại.

- Cứ nhÆ° thể bác định lam cho em tin rằng sáng sáng bác thá»±c bụng dậy sá»›m để đến trÆ°á»ng dạy há»c ấy! Có chắc là bác thấy hài lòng và hạnh phúc khi bÆ°á»›c Ä‘i trong giá rét để đến trÆ°á»ng giảng bài, khi bác cứ nhÆ° thể đánh vật để cố giảng giải những tÆ° tưởng hết sức phức tạo cho lÅ© há»c sinh chỉ để má»™t ná»­a tâm trí nghe bác nói thôi? Bác muốn em tin rằng con ngÆ°á»i sống để lao Ä‘á»™ng Æ°: em thì em nói là há» lao Ä‘á»™ng để sống, và há» sẽ còn sung sÆ°á»›ng hÆ¡n nữa nếu được nghỉ lao Ä‘á»™ng và làm những Ä‘iá»u há» thích. Hạnh phúc, đó là sá»± lÆ°á»i biếng, con ngÆ°á»i cÅ©ng thế mà loài chó cÅ©ng thế!

- Tôi đồng ý vá»›i cậu rằng sá»± nhàn rá»—i có thể Ä‘em đến cho con ngÆ°á»i những niá»m vui lá»›n, nhÆ°ng cậu nói con ngÆ°á»i thích lÆ°á»ng biếng thì, xin lá»—i... - triết gia lầu bầu cãi lại.

Léo nhảy ra khá»i sập, tiến ra cá»­a và nói thêm:

- Hôm nay tranh cãi thế là đủ rồi. Äã đến lúc em phải trở vá» vá»›i những hoạt Ä‘á»™ng khác. Hãy suy nghÄ© má»™t chút vá» những Ä‘iá»u chúng ta đã trao đổi, hãy ngồi gần lò sưởi cho ấm và nghỉ ngÆ¡i má»™t chút. Em sẽ quay trở lại để nói rõ cho bác biết cái gì là thá»±c sá»± quan trá»ng vá»›i ngÆ°á»i nào biết ngừng lao Ä‘á»™ng.

- Chuyện đặc biệt gì cho tôi vậy? - triết gia há»i khi vẫn Ä‘ang ngồi trong ghế.

- Äể rồi coi, Léo nói và Ä‘i ra.

Con chó Ä‘i rồi, tríêt gia duá»—i thẳng chân vá» phía lò sưởi Ä‘ang cháy tí tách. Rồi ông cởi giày và tất, để chân trần lại gần ngá»n lá»­a. Ông thở dài.

CHƯƠNG V
Kể vá» vấn Ä‘á» gây tranh cãi nữa là: liệu lao Ä‘á»™ng có làm cho con ngÆ°á»i hạnh phúc chăng ?



Sáng hôm sau, triết gia đặt sẵn cho Léo bánh quy và má»™t bát nÆ°á»›c to lên cái bàn thấp chân. Ông đã ghi vào cuốn sổ nhá» các suy nghÄ© vá» những Ä‘iá»u hai bên tranh cãi hôm qua, và chuẩn bị cả những lập luận để phản biện lại con chó lông màu hung. Ông Ä‘Æ¡i con chó trong tÆ° thế đàng hoàng Ä‘Ä©nh đạc. Äúng 10 giá», con chó đã ngồi đó trÆ°á»›c cái cá»­a mở rá»™ng. Ông chủ lịch sá»± má»i cậu ta vào nhà cùng ngồi vá»›i ông trên sập.

- Không không, con vật nói, ta ra ngoài thì hÆ¡n. Ngày nào bác cÅ©ng giam mình trong nhà, buồn không khác gì những con má»t Ä‘ang nhấm đống sách cÅ© của bác. Nào, hôm nay em sẽ dạy cho bác cái Ä‘iá»u bác chÆ°a được biết: hãy biết sống cho thong thả.

Triết gia vừa lấy chiếc áo vest vừa cằn nhằn và Ä‘i theo con chó khi ấy đã Ä‘ang tung tăng trên Ä‘Æ°á»ng.

- Hãy nhìn bác kìa! - con chó ngoảnh nhìn lại và thốt lên. Äi kiểu gì mà nhÆ° kẻ Ä‘Æ°á»ng thẳng trên Ä‘Æ°á»ng vậy, hãy làm theo em, hãy Ä‘i lông nhông bên ná» bên kia nhÆ° thế này này, hãy để cho gió cuốn bác Ä‘i. Em sẽ cho bác cảm nhận nhÆ° bắt gặp lần đầu trong Ä‘á»i hÆ°Æ¡ng vị những bông hoa bên vệ Ä‘Æ°á»ng, em sẽ chỉ cho bác thấy những con vật sống trong rừng. Hãy lắng nghe tiếng bÆ°á»›c chân bác Ä‘ang dá»™i trên Ä‘Æ°á»ng...

Léo thá»a sức chạy; triết gia khó khăn lắm má»›i theo được nó, và ông thở dốc. Äến má»™t cánh đồng cá» lá»›n má»c đầy hoa chuông thì con chó lăn tròn trên cá». Còn ông bạn đồng hành thì đứng đó và nhìn nó.

- Hãy nằm xuống chỗ đó, nằm ngã vào đám cỠmượt mà này. - Léo bảo ông ta.

Cả hai, nằm ngá»­a mặt lên trá»i, bắt đầu trò chuyện. Thá»i gian trôi qua và Léo nhận xét:

- Äiá»u hai ta Ä‘ang làm, là thong thả nhẩn nha vừa thảo luận vừa thưởng thức hÆ°Æ¡ng hoa, đó không phải là làm việc. Tuy thế chúng ta vẫn Ä‘ang làm má»™t Ä‘iá»u gì đó.

- Chính vì lẽ đó mà tôi phân biệt nhàn rá»—i vá»›i lÆ°á»i nhác, triết gia nói vá»›i vẻ quan trá»ng.

- NhÆ°ng để thá»i gian trôi, không bận tâm đến thế giá»›i xung quanh, thì đó cÅ©ng là lÆ°á»i nhác! - con chó nói. Bây giá» hai chúng ta Ä‘ang tá»± do, Ä‘ang chẳng có bất cứ ép buá»™c nào khác ngoài những ép buá»™c do chính ta tạo ra, chúng ta thanh thản xây dá»±ng các ý tưởng. Vậy đó, đâu có phải lao Ä‘á»™ng khiến ta hạnh phúc. Hãy nhìn đồng loại của bác mà coi! Khi há» Ä‘i làm, trông há» sao mà bi thảm!

- Äúng thế, triết gia ghi nhận ý đó, nhÆ°ng nếu hỠở nhà không làm gì thì há» lại chán ngấy, há» không tạo ra được má»™t thứ gì cả. Con ngÆ°á»i co mình khép kín trong bốn bức tÆ°á»ng, con ngÆ°á»i không làm gì cả bằng chân tay và trí óc, là con ngÆ°á»i trì trệ. Con ngÆ°á»i đó không tiến bá»™ lên.

Con chó nhai má»™t cá»ng cá» và nhìn triết gia:

- NhÆ° vậy cuá»™c sống thật sá»± không phải là lao Ä‘á»™ng, mà cÅ©ng chẳng phải là lÆ°á»i nhác. NhÆ°ng khi lao Ä‘á»™ng mà nhàn rá»—i thì con ngÆ°á»i má»›i cảm thấy hạnh phúc. Làm cái gì thích hợp vá»›i ta, theo nhịp Ä‘á»™ của ta, Ä‘iá»u đó sẽ khiến ta trở thành những con ngÆ°á»i hoàn thiện phát huy được má»i khả năng của mình. Hôm qua, khi em vá»›i con chó chăn cừu Youki cùng canh giữ đàn cừu nhà ông Monneron, em cÅ©ng được hít thở hÆ°Æ¡ng vị tuyệt vá»i của đất, em rượt Ä‘uổi theo lÅ© thá»... em thấy thật hạnh phúc. Con ngÆ°á»i, hãy há»c sống cho xứng đáng, nhÆ° cuá»™c sống má»™t con chó Ä‘i!

CHƯƠNG VI
<b>Kể chuyện đôi bên há»i nhau vá» khả năng hoạt Ä‘á»™ng ngôn ngữ của loài vật



Ngày hôm sau, triết gia dậy muá»™n. Ông nán lại trên giÆ°á»ng lâu hÆ¡n thÆ°á»ng lệ, lắng tai nghe những âm thanh của làng quê vá»ng vào từ bên ngoài. Cá»±c kì khoan khoái, ông Ä‘i sá»­a soạn bữa sáng và hi vá»ng con Léo sẽ ghé qua. Quả nhiên, đúng 10 giá» thì Léo ló mặt đến. Nó vào nhà, Ä‘uôi cụp, bÆ°á»›c chân chẳng cần vá»™i vã, mắt lá» Ä‘á» và càu nhàu:

- Bác hãy nhá»› rằng em đến đây sáng nay là mang đến cho bác má»™t ân huệ! Em biết khá rõ là em cần để giúp bác hoàn thành cuốn sách kia, thiếu em thì bác tiêu luôn, nên em đồng ý cùng ăn nhẹ vá»›i bác... Em cÅ©ng sẵn sàng chợp mắt dÆ°á»›i nắng ấm. Em vừa trải qua má»™t đêm khủng khiếp. LÅ© chó làng chúng em đã trò chuyện suốt đêm. Cả má»™t dàn hợp xÆ°á»›ng chó đối đáp không dứt vang vá»ng khắp vùng quê.

Léo nặng nỠngồi xuống trước lò sưởi và nói thêm:

- Chuyện dài dòng dây dÆ°a thêm là nhÆ° thế này. Có thể chúng em không đầy đủ chất ngÆ°á»i - hoặc không đủ ngu ngốc - để có thể lao Ä‘á»™ng nhÆ° con ngÆ°á»i, nhÆ°ng những cuá»™c trò chuyện thâu đêm này chỉ rõ má»™t Ä‘iá»u rằng chúng em là má»™t xã há»™i loài chó. Chúng em nói năng được vá»›i nhau.

- NhÆ°ng, cậu Léo tá»™i nghiệp của tôi Æ¡i, chó không biết nói! - triết gia đính chính lại. DÄ© nhiên sống trong xã há»™i thì bắt buá»™c phải cùng nói năng vá»›i nhau. NhÆ°ng chỉ có con ngÆ°á»i biết nói thôi.

- Thế loài vật chúng em không biết nói sai? - Léo phẫn ná»™ há»i.

- Không hẳn vậy, anh bạn Léo... tất nhiên là trừ cậu ra rồi.

- NhÆ°ng em hiểu đồng loại em nói gì, con chó nói. Và chúng cÅ©ng hiểu em nói gì. Khi Rex, con chó chăn cừu Äức sủa lên, em hiểu ngay là cậu ấy ra tín hiệu báo Ä‘á»™ng, rằng có kẻ Ä‘ang lởn vởn quanh nhà. Khi Jasper, con chó Mexico bé nhỠđến ná»±c cÆ°á»i cất tíếng sá»­a nhanh nhách nhÆ° Ä‘iên, em biết là nó Ä‘ang sợ. Còn em, đáp lại thì em sủa để thông báo là em Ä‘ang ở đó. NhÆ° vậy, chúng em giao tiếp vá»›i nhau...

- Các cậu có giao tiếp với nhau, nhưng các cậu không nói được.

- Hà hà! Bác diễn đạt tinh tế đấy, Léo nhận xét.

Triết gia khi ấy đã đến gần cá»­a sổ liá»n vẫy Léo đến cùng. Bên ngoài, Milord, má»™t con mèo lá»›n lông Ä‘en và trắng Ä‘ang lùi lại khi nhìn thấy con chó trông nhà to lá»›n Billy Ä‘ang chầm chậm đến gần nó. Con mèo lông dá»±ng lên và kêu những tiếng dài rên rỉ. Äối thủ của nó cÅ©ng gầm gừ.

- Hãy nhìn hai con kia má»™t chút Ä‘i. Con chó sủa để tá» ra tức giận, con mèo kêu lên để tá» ra sợ sệt. Loài vật dùng tiếp kêu để diá»…n rả cảm xúc. Chúng cÅ©ng có thể biểu hiện những nhu cầu: đòi được ra ngoài, đòi được ăn... Bá»n chó các cậu khi sủa thì nói lên được má»™t tình huống Ä‘ang xảy ra. Còn nói chuyện là nói những Ä‘iá»u vắng mặt không hiện diện trÆ°á»›c mắt ta. Nên tôi cÅ©ng có thể nói những Ä‘iá»u chÆ°a có. Tôi có thể nói: "Ngày mai tôi sẽ ăn xúc xích...".

- Hãy má»i em! - con chó nói và líếm mép.

Nhưng triết gia nói tiếp:

- Và tôi cÅ©ng có thể hình dung những Ä‘iá»u không còn tồn tại nữa, những gì đã biến mất rồi. Tôi nhá»› lại bữa sinh nhật của mình tổ chức vài tháng trÆ°á»›c đây, và tôi có thể kể lại cho ngÆ°á»i khác nghe. Tóm lại, năng lá»±c nói đòi há»i ta biết đặt mình trong mối liên hệ vá»›i thá»i Ä‘iểm mình định nói. Cần phải có khả năng phát ngôn vá» những Ä‘iá»u đã xảy ra và sắp xảy đến.

- Thế thì cũng phức tạp thật, con chó nhận xét.

- Tại thá»i Ä‘iểm chúng ta Ä‘ang nói năng đây, triết gia tiếp tục, tôi có thể xác định được thá»i gian, tôi biết hôm nay là ngày nào, biết là Ä‘ang gần đến trÆ°a. Tôi Æ°á»›c lượng được thá»i gian Ä‘ang trôi. Tôi biết tuổi của tôi và cảm nhận được rằng tôi Ä‘ang già Ä‘i. Tôi có thể nói vá» tất cả những Ä‘iá»u đó. Chó thì không thể làm được nhÆ° vậy.

Léo lắng nghe chăm chú bạn nó bày tá» má»i Ä‘iá»u.

- Con ngÆ°á»i có thể nói tá»›i cả những Ä‘iá»u không tồn tại, triết gia tiếp tục vá»›i giá»ng sôi nổi. Äây này, tôi có thể bịa ra cả má»™t câu chuyện và kể ra: "trÆ°á»›c mắt tôi là má»™t con chó có năm chân vá»›i đôi mắt to màu tím Ä‘ang Ä‘an má»™t bá»™ đồ mặc trong nhà...".

- NhÆ°ng mà, con chó ngắt lá»i triết gia để phản đối, nếu con ngÆ°á»i có thể nói những Ä‘iá»u không tồn tại, thì há» cÅ©ng có thể nói dối. Chó chúng em chỉ thể hiện tình cảm của mình, chúng em không lừa gạt ai cả. Äó là má»™t khiếm khuyết của con ngÆ°á»i các vị! Con ngÆ°á»i là má»™t con vật dối trá.

- Äúng, được thôi... Äúng là con ngÆ°á»i có khả năng nói dối. NhÆ°ng đó là vì chúng tôi có khả năng nghÄ© tá»›i những hoàn cảnh, những nhân vật không tồn tại thá»±c, chúng tôi có thể sáng tác ra những câu chuyện, viết tiểu thuyết, tạo ra má»™t thế giá»›i tưởng tượng trong má»™t tác phẩm nghệ thuật - triết gia trả lá»i.

Triết gia và con chó ngồi lại lên cái sập lấm lem vết chân con chó. Cả hai cùng ra vẻ suy tư.

- NhÆ°ng nhÆ° vậy thì thật kinh khủng! - con vật kêu lên sau khi nghiá»n ngẫm những gì ông bạn vừa nói vá»›i nó. Nếu bác nghÄ© đến tÆ°Æ¡ng lai, nếu bạn tưởng tượng những Ä‘iá»u có thể xảy ra, vậy bác biết rằng có má»™t ngày bác sẽ chết, và bác có thể tưởng tượng ra đủ Ä‘iá»u Ä‘au Ä‘á»›n. Äể được hạnh phúc, tốt hÆ¡n cả là sống cuá»™c sống của ngày hôm nay.

- Có thá»! NhÆ°ng trong chuyện này, cánh nhà chó các cậu bị hạn chế lắm. Khi con Rex sủa vì thấy má»™t kẻ Ä‘á»™t nhập, đó là nó gá»­i Ä‘i má»™t tín hiệu. Nó ngăn kẻ lạ Ä‘i qua, gần giống nhÆ° đèn Ä‘á» buá»™c ô tô phải dừng lại. Còn tôi, khi tôi thấy có ngÆ°á»i lạ, tôi há»i ngÆ°á»i đó cần gì, tôi há»i anh và anh trả lá»i tôi, chúng tôi cùng nhau nói chuyện. Nói, không phải là phát ra các tín hiệu, mà là liên kết các ý tưởng bằng những câu nói. Äó là gắn kết các từ ngữ vá»›i nhau.

- Vá»› vẩn! Con ong múa lượn trên trá»i để thông báo cho bầy đàn khoảng cách và hÆ°á»›ng Ä‘i tá»›i nÆ¡i có phấn hoa. Chúng tạo ra các câu nói theo cách của chúng. Những Ä‘Æ°á»ng nét múa lượn kết hợp vá»›i nhau nhÆ° những từ ngữ trong má»™t mệnh Ä‘á».

- NhÆ°ng con ong thì bao giá» cÅ©ng chỉ thông báo nhõn má»™t Ä‘iá»u mà thôi! Chúng không biết áp dụng những Ä‘iệu múa lượn đó vào các tình huống khác. Ta không bao giá» thấy ong dùng Ä‘iệu múa lượn để kêu gá»i những con ong khác đình công hoặc là để tá» tình. Con ngÆ°á»i không chỉ tạo ra được những câu nói phức tạp mà còn luôn luôn sáng tạo ra những câu má»›i. Con ngÆ°á»i chúng tôi đủ sức nói má»i Ä‘iá»u đến vô cùng tận.

Triết gia ngừng lại suy nghĩ. Rồi ông tiếp tục:

- Ngôn ngữ của loài ngÆ°á»i là nhÆ° sau: nói những Ä‘iá»u không hiện diện tại chá»—, tạo ra các câu ná»i và luôn đủ sức tạo ra những câu má»›i. Chúng tôi có thể nghÄ© tá»›i những Ä‘iá»u không tồn tại ngay trÆ°á»›c mắt, chúng tôi có khả năng sáng tạo, dá»± tính tÆ°Æ¡ng lai, hồi tưởng quá khứ, và tạo ra những từ ngữ má»›i để diá»…n tả má»i Ä‘iá»u đó.

Con chó vẫn hoài nghi; nó nhận xét:

- Nếu chỉ con ngÆ°á»i là nói được những Ä‘iá»u vô cùng tận, những Ä‘iá»u luôn luôn má»›i, Ä‘iá»u đó có nghÄ©a là loài chó chúng em không có tÆ° duy nhÆ° các bác... Nói vậy, chứ chúng em cÅ©ng biết liên kết các ý tưởng của mình: có lần con Billy tá»±a vào cái thang và và bị cái thang đổ vào ngÆ°á»i nó; kể từ đó nó rất sợ thang và bao giá» cÅ©ng cẩn thận Ä‘i vòng qua nó...

- Tất nhiên rồi, Léo à: con Billy lÆ°u giữ những hình ảnh trong cái đầu cho rất giá»i ghi nhá»› của nó. Nó liên hệ cái thang vá»›i sá»± Ä‘au. NhÆ°ng nó lại không hiểu được rằng chính trá»ng lượng của nó đã làm đổ cái thang. Vậy là, khi Billy dá»±a vào má»™t đống gá»— xếp không cẩn thận, nó cÅ©ng không Ä‘oán trÆ°á»›c được nguy cÆ¡ đống gá»— rá»i xuống nó. Nó không liên hệ hình ảnh đống gá»— kia vá»›i trÆ°á»ng hợp cái thang. Còn con ngÆ°á»i chúng tôi thì có thể tính toán và dá»± báo. Từ những kinh nghiệm mình thu được, chúng tôi thiết lập các lý thuyết.

Léo lắng nghe chăm chú những Ä‘iá»u triết gia nói, và ông này tiếp tục vá»›i vẻ uyên bác: "Cậu thấy đó, Léo, con ngÆ°á»ii là loài duy nhất biết nói, biết suy nghÄ© và có lý tính.".

CHƯƠNG VII
Kể chuyện con chó không mấy tin rằng con ngÆ°á»i là Ä‘á»™ng vật có tÆ° duy



Léo lăn lộn trên mặt đất và cất tiếng sủa thích thú.

- Cậu sao vậy, Ä‘iên à? - triết gia há»i, có vẻ khó chịu.

Con chó nghếch cái mõ lên:

- Äồng ý rằng các bác có suy nghÄ© phức tạp hÆ¡n chúng em. NhÆ°ng liệu bác có phải là má»™t Ä‘á»™ng vật có lý trí?! Bác có đồng tình rằng má»™t Ä‘á»™ng vật duy lý là má»™t Ä‘á»™ng vật biết được Ä‘iá»u gì là tốt, là có lợi cho nó, đúng thế không?

- Hoàn toàn đúng, triết gia công nhận.

- Ta hãy cùng xem xét vấn đỠnày kĩ thêm đi, con chó tiến sát lại. Bác triết gia này, bác cho em biết, bác có thấy rằng bụng bác hơi bị to không?

- Có nhá»± vậy, triết gia trả lá»i và cúi đầu xuống.

- Bác có tin chắc là bụng to nhÆ° vậy là có lợi cho sức khá»e không? - con chó há»i.

- Tôi biết rõ là tình trạng thừa cân của mình có thể kéo theo nhiá»u căn bệnh hiểm nghèo.

- Và do chá»— bác biết nhÆ° vậy nên bác ăn ít Ä‘i, chuyện đó thật hiển nhiên, con chó nói rất ngá»t ngào.

- Không hẳn là thế, triết gia thú nhận và thót bụng lại.

- Vậy bác phải chÆ¡i thể thao ở ngoài trá»i để giảm cân và để có má»™t cÆ¡ thể khá»e mạnh?

- Không hoàn toàn vậy. Thỉnh thoảng tôi đạp xe tập trong phòng, triết gia khiêm tốn nói.

- Ta tạm sÆ¡ kết nhé. Bác biết là bác cần phải giảm cân nhÆ°ng bác lại không làm gì để thá»±c hiện giảm cân. Có nghÄ©a là bác hành Ä‘á»™ng ngược lại vá»›i lý trí. Con ngÆ°á»i nào mà có thiên bẩm thì cÅ©ng Ä‘á»u biết giữ gìn sức khá»e! Xem nhÆ° em đây: em chạy chÆ¡i thôi cho tá»›i tận trang trại của nhà Rondot. Tá»›i đó, bà chủ Odile cho em ăn má»™t ca súp hay má»™t Ä‘Ä©a bánh bá»™t rán. Vậy mà, hãy so sánh Ä‘Æ°á»ng nét cÆ¡ thể bác vá»›i em mà xem... Có lý trí là gì nhỉ, bác triết gia tá»™i nghiệp của em, đó là biết kết hợp hài hòa má»i đòi há»i của cuá»™c sống: ăn uống lành mạnh, thân thể lành mạnh, tinh thần lành mạnh, có tất cả những cái đó để được hạnh phúc!

Léo vÆ°Æ¡n ngÆ°á»i, ngáp dài và lăn ra ngủ ngay bên lò sưởi.

CHƯƠNG VIII
Kể chuyện triết gia và chó thi nhau bên thì khoe cuộc sống văn hóa, bên thì khoe cuộc sống tự nhiên



Léo hé má»™t bên mắt ra. Sau đó là mở cả hai mắt. Nó quá kinh ngạc ngẩng đầu, tai dá»±ng lên và nhìn quanh. Nó Ä‘ang ở nhà của bác triết gia, ngÆ°á»i nó cuá»™n tròn trong chiếc chăn ấm. Mặt trá»i đã lên cao và ánh nắng tràn ngập rá»i vào các giá đầy sách. NhÆ° thÆ°á»ng lệ, nếu ngủ ngoài trá»i thì sÆ°Æ¡ng Ä‘á»ng có lẽ đã đánh thức nó dậy từ lâu rồi và lúc này nó đã Ä‘i kiếm thức ăn. Bây giá» thì nó lại thấy má»™t Ä‘Ä©a Ä‘á»±ng đầy những viên bi ngon ngon bi dzòn dzòn dành cho chó nhá. Sau khi đã ngoém hết sạch, nó ngồi dậy và nghÄ© tá»›i cuá»™c trao đổi ỳ tưởng bữa qua. Rồi nó vùng dậy và nói: 

- Äược rồi, bây giá» ta cứ thá»­ má»™t keo xem sao!

Nó lấy mõm khéo léo mở cá»­a tủ lạnh và lấy ra má»™t khúc xÆ°Æ¡ng bê dành cho nó và má»™t cây tá»i tây - thứ ông triết gia rất ghét! Nó ra khá»i nhà, tiến vá» phía Billy, con chó ở trang trại cạnh đó, và nói vá»›i con này:

- Billy bé nhá» Æ¡i, tôi nói được và lý luận được là bởi tôi bị ma ám, buá»™c tôi phải giống cái loài Ä‘i bằng hai chân kia. NhÆ°ng cậu thì vẫn còn nguyên vẹn là chó thật, cậu có thể há»c nói mà không phản bá»™i đồng loại.

Nó Ä‘Æ°a khúc xÆ°Æ¡ng và cây tá»i tây ra trÆ°á»›c mặt bạn mình, đè má»™t chân lên khúc xÆ°Æ¡ng và nói to: "XÆ°Æ¡ng". Billy vậy tít cái Ä‘uôi, hết sức hài lòng. Léo đè chân vào cây tá»i tây và phát âm rất thành thạo: "Tá»i tây". Billy nhìn cậu vá»›i đôi mắt mở to. Léo lặp lại việc huấn luyện: "XÆ°Æ¡ng này, tá»i tây này, xÆ°Æ¡ng này, tá»i tây này...", lần lượt đặt chân lên vật này rồi sang vật kia. NhÆ°ng Billy vẫn không hiểu, nó liá»n nhảy tung tăng quanh Léo và khi con chó bá» chân khá»i khúc xÆ°Æ¡ng, nó liá»n lao tá»›i chiếm lấy khúc xÆ°Æ¡ng và chuồn thật nhanh vào trong cÅ©i.

Triết gia khi ấy đã ra khá»i nhà và chứng kiến cảnh đó.

- Cậu muốn dạy nó nói Æ°? - triết gia há»i.

- Äúng thế, Léo trả lá»i, dạy, nhÆ°ng nó không hiểu.

- Äúng rồi, ông bạn Léo của tôi ạ, triết gia vừa nói vừa vá»— vá»— nhẹ vào đầu con chó, làm sao mà chó lại há»c nói được. Ngay cả khỉ là những con có thể há»c được đôi ba Ä‘iá»u thuá»™c ngôn ngữ tín hiệu thì cÅ©ng không dạy cho chúng nói được.

- NhÆ°ng nếu những con khỉ này có thể tiếp thu được các tín hiệu đó và sá»­ dụng chúng để giao tiếp vá»›i con ngÆ°á»i, vậy tại sao bác lại bảo là chúng không nói được? - con chó há»i.

- Khi con ngÆ°á»i để mặc cho những con khỉ sống riêng vá»›i nhau, và những con khỉ trưởng thành sống vá»›i khỉ con, chúng không làm cách gì truyá»n tải hết cho khỉ con những tím hiệu mà con ngÆ°á»i đã dạy cho chúng. Chúng quên mất má»™t số tín hiệu và thế là ngôn ngữ mất Ä‘i. Con vật có thể đến há»c tại trÆ°á»ng mở cho con ngÆ°á»i, nhÆ°ng đến lượt chúng, chúng không thể dạy lại những gì con ngÆ°á»i đã dạy cho chúng. Còn vá»›i con ngÆ°á»i thi chúng tôi có thể truyá»n tải cho con cháu tất cả những gì há»c được. Äiá»u đó chính là đặc Ä‘iểm mang tính bản chất của con ngÆ°á»i, đó là cái ta gá»i là văn hóa.

Chó và ngÆ°á»i cùng bÆ°á»›c vá» phía khu vÆ°á»n ngập ánh mặt trá»i ấm áp. Triết gia xắn tay áo lên cho thoải mái. Ông lôi từ túi quần ra má»™t chiếc khăn tay sạch sẽ gấp cẩn thận và buá»™c bốn góc khăn để trùm đầu lên che ánh nắng. Äi cạnh ông là con chó vá»›i bá»™ lông rá»±c Ä‘á». Quen mất nết rồi, triết gia lại tiếp tục lên lá»›p dạy dá»— con chó:

- Chính vì vậy mà tất cả trẻ con Ä‘á»u phải đến trÆ°á»ng. Chúng làm bài tập, chúng nghe thầy giáo truyá»n đạt kiến thức, chúng tiếp nhận những tri thức má»›i, há»c cách đối xá»­, cách suy nghÄ©. Và đó là chúng tá»± chuẩn bị rồi lại có thể truyá»n đạt lại má»i kiến thức đẹp đẽ này...

- May mắn làm sao em được lại là má»™t con chó! - Léo thốt lên. Em chẳng cần phải tuân theo những gì bác bắt buá»™c. Em cÅ©ng không phải đến trÆ°á»ng dể há»c tập. Thấy tá»™i nghiệp cho những đứa trẻ phải cá»±c nhá»c nhồi vào đầu má»i Ä‘iá»u hiểu biết của ngÆ°á»i lá»›n! Còn em thì chỉ tá»± mình cảm nhận má»™t cách tá»± nhiên má»i Ä‘iá»u gì là tốt và em phải làm gì để có được những Ä‘iá»u đó. Từ lúc sinh ra, Em đã biết bÆ¡i, em đã biết tìm dấu vết trong rừng từ rất sá»›m, em biết bá»›i đất để kiếm lÆ°Æ¡ng ăn cho em sinh tồn. Em cóc cần phải há»c mấy thứ đó.

- Äúng thế, Léo ạ, triết gia phản ứng lại. NhÆ°ng cậu chỉ biết những gì thuá»™c vá» khả năng tá»± nhiên của cậu thôi. Cậu có chân to khá»e, vậy cậu có thể chạy thật nhanh. Còn con ngÆ°á»i chúng thôi thì không thể hài lòng vá»›i những khả năng có từ lúc chúng tôi sinh ra. Vì vậy, con ngÆ°á»i đã nghÄ© ra cái cày để làm đất. HỠđã biết cách dùng lá»­a để làm cho thức ăn có nhiá»u hÆ°Æ¡ng vị hÆ¡n và cả để sưởi ấm nữa. Há» cÅ©ng làm ra những tàu buồm để vượt biển và chinh phục không khí và nÆ°á»›c. Con ngÆ°á»i chúng tôi có khả năng chuyển hóa má»i thứ xung quanh mình. Chúng tôi dùng thiên nhiên để đạt được những mục đích không mang tính chất tá»± nhiên.

- Sao lại làm tất cả những thứ đó? - Léo há»i.

- Chính nhá» những kÄ© thuật này, con ngÆ°á»i chúng tôi không còn mang thân phận lệ thuá»™c nữa. Lá»­a bảo vệ chúng tôi khá»i giá rét; vắc-xin giúp chúng tôi khá»i mắt bệnh tật. Chúng tôi biết cách giải thoát mình khá»i những ràng buá»™c của tá»± nhiên. Dần dần chúng tôi được tá»± do.

CHƯƠNG IX
Kể chuyện con chó Léo phủ nhận chuyện con ngÆ°á»i là kẻ có tá»± do


Léo bỗng dừng lại, nó tỠvẻ sửng sốt,

- NgÆ°á»i tá»± do Æ°? - nó nói. Cái văn hóa mà bác nói vá»›i em, đó chỉ là má»™t hệ thống quy tắc, và những nghÄ©a vụ bó buá»™c! Nó buá»™c con ngÆ°á»i phải làm hoàn toàn trái vá»›i những Ä‘iá»u con ngÆ°á»i mong muốn. Con ngÆ°á»i các bác chỉ giải phóng bản thân khá»i tá»± nhiên để trở thành nô lệ cho những quy tắc xã há»™i. Hôm qua em nhìn thấy bác Ä‘i qua làng. Bác chào há»i tất cả má»i ngÆ°á»i, ngay cả vá»›i những ngÆ°á»i mà bác không "ngá»­i" nổi.

Bắt chÆ°á»›c giá»ng ngá»t ngào của ngÆ°á»i bạn, chú chó huÆ¡ huÆ¡ chân ra hiệu chào và tiếp tục nói: "Xin chào bà bạn, bà khá»e chứ? Hi vá»ng là bệnh viêm phế quản của bà đã hết, và bà khá»e hÆ¡n nhiá»u.".

Nhìn thẳng vào đôi mắt triết gia, Léo nói thêm:

- Thật là đạo đức giả! Bà hàng xóm của bác thá»±c sá»± là ngÆ°á»i không ai chịu nổi! Ãt ra khi bà ta ốm, thì ta cÅ©ng không mở ti vi cho nó rống lên. Nào, hãy nói thật Ä‘i: liệu bác có thá»±c bụng muốn bà ta mau lành bệnh không...?

- Äó chỉ là cách nói thôi, đó là phép lịch sá»±, triết gia trả lá»i.

- Còn em thì chẳng cần phải lịch sá»± vá»›i những con chó nào em không Æ°a! Em gầm gừ vá»›i kẻ nào quấy rầy, ai chá»c là em cắn liá»n. Em thật sá»± tá»± do nhiá»u hÆ¡n con ngÆ°á»i các bác! - con chó khẳng định.

- NhÆ°ng quy tắc cần thiết cho cuá»™c sống cá»™ng đồng, Léo vÄ© đại à! Vả quy tắc cÅ©ng không cấm cậu lá»±a chá»n ngÆ°á»i nào cậu muốn thiết lập quan hệ. Phép lịch sá»± chỉ là phÆ°Æ¡ng tiện thiết lập sá»± gián cách thích hợp giữa ngÆ°á»i vá»›i ngÆ°á»i. Nếu nhÆ° tôi không Æ°a bà hàng xóm của tôi tẹo nào thì tôi cÅ©ng không vì thế mà cắn vào chân bà ta. Tuy tôi chào bà ta đấy, nhÆ°ng tôi vẫn có lá»±a chá»n má»i hoặc không má»i bà ta đến nhà tôi và dành thá»i gian thá»±c sá»± chuyện trò vá»›i bà ta hay không. Con ngÆ°á»i là tá»± do bởi há» có những lá»±a chá»n trong khuôn khổ các quy tắc được áp đặt cho há». Còn chó thì chẳng có tá»± do, chúng tuân theo tá»± nhiên, chúng chẳng có chá»n lá»±a gì cả.

Nhận ra cái vẻ mỉa mai của con chó, triết gia cảm thấy mình đã thá»±c hiện nhiệm vụ giảng giải hÆ¡i nhanh. Äôi bên nhìn nhau và cùng dừng chân. Triết gia ngồi xuống đám cá» không xén tỉa trong vÆ°á»n cạnh ngÆ°á»i bạn chó của mình và chỉnh lại chiếc mÅ©. Léo khÆ¡i mào trÆ°á»›c, vẻ giá»…u cợt:

- Vậy là bác triết gia của tôi là ngÆ°á»i tá»± do vì bác được chá»n lá»±a... Xin bác cho em biết: cái món bi ngon ngon bi dzòn dzòn bác mua cho em ở siêu thị mang nhãn hiệu gì vậy?

- Những viên bánh chả hiệu Bellebête, triết gia trả lá»i, và ông biết rõ ý đồ con chó định dẫn ông tá»›i đâu trong cuá»™c tranh luận này.

- Vậy trên truyá»n hình ngày hôm kia ngÆ°á»i ta quảng cáo loại thức ăn cho chó nào ấy nhỉ? Những viên bánh chả hứa hẹn Ä‘em lại bá»™ lông đẹp đẽ mượt mà cho ngÆ°á»i bạn trung thành của bác có nhãn hiệu gì ấy nhỉ? - con chó há»i.

- Viên bánh chả Bellebête (con vật đẹp xinh), triết gia thở dài.

- Bác là ngÆ°á»i tá»± do... bác đã chá»n... đúng cái thứ quảng cáo xui bác chá»n!, Léo mắt long lanh tiếp tục nói vá»›i thái Ä‘á»™ không chút thÆ°Æ¡ng hại.

- Giá như tôi suy nghĩ thêm, triết gia nó thêm, hẳn là tôi cũng nhận ra mình bị quảng cáo tác động!

- Ô hay, nghá» của bác là suy nghÄ© mà, thế mà kết quả là nhÆ° vậy đó. Cứ để bị hố rồi má»›i chịu suy nghÄ©! Và lúc nào bác cÅ©ng tán dÆ°Æ¡ng em vá» phẩm tính tá»± do của con ngÆ°á»i và khả năng lá»±a chá»n của bác! Cái "văn hóa" mà bác nói vá»›i em, đó là má»™t má»› hổ lốn má»i ham muốn vô tích sá»± được con ngÆ°á»i ôm đồm không há» lá»±a chá»n vào trong tay. Hãy nhìn lại bác mà coi! Bác mua bá»™ đò bằng vải Ấn Äá»™, ca-vát lụa, nhung kẻ nÆ°á»›c Anh, giày hiệu Italia, đồng hồ Thụy SÄ©! Bác đâu có cần những thứ đó. Bác mua tất cả chỉ để cho ngÆ°á»i khác nhìn vào mà thôi! Còn em Æ°, chỉ bá»™ lông của em là quá đủ rồi. Em được cô chó vàng tên Yellow thích y chang nhÆ° em lúc này đây. thậm chí có khi Ä‘6i chá»— lông của em bị lá»™t.

Triết gia lắng nghe Léo nói, đầu cúi xuống:

- TrÆ°a rồi, cậu có vui lòng cùng ăn vá»›i má»™t con ngÆ°á»i tá»™i nghiệp mang má»™t má»› hổ lốn những ham muốn vô tích sá»± chứ? - triết gia há»i con chó.

- Rất sẵn lòng, nhÆ°ng hãy cùng ăn theo cách của em, Léo trả lá»i.

Cả hai cùng trở vá» nhà. Léo mở tủ lạnh và dồn tất cả thức ăn vào cái khăn trải. Sau đó, cậu dùng mõm kéo ra ngoài, đặt dÆ°á»›i gốc cây lê. Tất cả Ä‘á»u lá»™n xá»™n trên đất: hoa quả, xúc xích, rau diếp, bÆ¡, pho mát...

- Khá»i cần khay bày thức ăn, chẳng cần Ä‘Ä©a chi phần cho má»—i ngÆ°á»i, chúng chẳng cần đến dao, chúng mình Ä‘á»u có răng cả. Nào, chúng mình ăn Ä‘i!" Con chó tuyên bố.

Triết gia thấy trối khi nhìn thấy con chó thò chân vào lá» bÆ¡ , cắn đồ nguá»™i ngập răng, xé nát miếng sÆ°á»n. Thức ăn biến mất Ä‘i dần dần và Léo liếm mép ngon lành, miệng "tá»™p tá»™p ngoàm ngoàm" ngon lành!

"Sao lại không nhỉ?", triết gia thở dài, không phản đối những trải nghiệm mới.

Ông gỡ kính ra, xếp cẩn thận vào há»™p. Rồi, ông lấy ra má»™t miếng xúc xích, má»™t miếng pho mát thối, rau diếp, dÆ°a chuá»™t bao tá»­, cá mòi, và nằm dài ra bãi cá», hài lòng vá»›i bữa tiệc bất Æ°ng đó.

CHƯƠNG X
Kể vá» việc đôi bên cùng hài lòng vá»›i cuá»™c trò chuyện, thá»a thuận sẽ còn gặp lại



Äã tá»›i lúc ngả lÆ°ng nghỉ trÆ°a. Hai ngÆ°á»i bạn ngủ thanh thản dÆ°á»›i tán cây lê. Khi triết gia tỉnh giấc, ông đánh thức con chó. Ông Ä‘eo kính vào và nói vá»›i ngÆ°á»i bạn đồng hành:

- Này Léo, tôi không thể theo cậu đến cùng được đâu, bởi con ngÆ°á»i không thể sống hoàn toàn theo tá»± nhiên. Tôi có thể ăn cùng vá»›i cậu, ăn dÆ°á»›i đất, không dao dÄ©a, không kiểu cách, nhÆ°ng tôi không thể ngày nào cÅ©ng chỉ ăn má»™t món, lại ăn lạnh nữa. Tôi có thể ngủ má»™t tối ngoài trá»i, nhÆ°ng tôi thích ngủ trên giÆ°á»ng hÆ¡n và có má»™t gian phòng sưởi ấm đàng hoàng vào mùa đông. Tôi không muốn trở lại sống vá»›i tá»± nhiên.

- Gừừừ! Léo vừa ngáp vừa nói. Bác cần phải có nhiá»u thứ để là con ngÆ°á»i. Loài chó chúng em sinh ra đã là chó; nhÆ°ng các bác khi sinh ra đâu đã hoàn toàn là con ngÆ°á»i. Hãy nhìn đứa bé sÆ¡ sinh, nó không biết Ä‘i, không biết bÆ¡i, không biết nói, không biết lao Ä‘á»™ng. Con ngÆ°á»i các bác quá yếu Ä‘uối và tay trắng, các bác có thành được ngÆ°á»i thì cÅ©ng là nhá» biết bao công sức vật lá»™n.

- Cậu không muốn trở thành con ngÆ°á»i sao, anh bạn Léo?

- Chẳng muốn tẹo nào cả! Äể đến trÆ°á»ng nhận Ä‘iểm xấu từ những ngÆ°á»i bắt thằng này phải sủa bằng tiếng Anh? Em đã bị phạt đủ rồi vì đã biết nói và phải nghe má»™t triết gia vÄ© đại nói! Còn bác, bác không thích trá» thành chó chứ?

- Ôi không đâu ạ! Ta thích làm con ngÆ°á»i hÆ¡n, làm má»™t Ä‘á»™ng vật yếu Ä‘uối nhất hạng, cái thứ Ä‘á»™ng vật sẽ phải hết sức khéo léo để tá»± trang bị cho mình tất cả những gì tá»± nhiên không ban cho.

- Và cả hai chúng ta Ä‘á»u hài lòng vá» vai trò của mình, Léo nói tiếp. Bác là con ngÆ°á»i còn em là con chó.

Mặt trá»i lặn dần. Äã thá»±c sá»± bắt đầu má»™t mùa đẹp đẽ trong cả năm. Ruồi vo ve và trá»i đã tối nhÆ°ng không lạnh. Léo hít hà và nhìn xung quanh.

- Bác triết gia này, bác coi đó, mùa xuân Ä‘ang đến. Nàng Yellow xinh đẹp Ä‘ang đợi em, nàng sắp rá»i quán rượu và Ä‘i theo mấy đàn gia súc lên núi. Äến lúc tôi phải Ä‘i rồi!

- Cậu sẽ trở lại chứ? - triết gia há»i, và cảm thấy tim ông Ä‘ang thắt lại.

- Hẳn rồi! Thiếu nhà em, bác làm cách gì mà hoàn thành nổi cuốn sách vĩ đại? Chúng ta sẽ gặp nhau vào mùa thu, và có thể em sẽ trở vỠvới những cún đực Léo và những cún cái Yellow!

Triết gia rưng rưng trong lòng nhìn con chó to lông màu hung đang chạy băng qua cánh đồng.

VÄ‚N BẢN ÄỌC



Không muốn để bác triết gia nói lại những nội dung sách vở liên quan, con chó Léo tự nó chúi mõm vào đống sách của bác ta. Bây giỠđến lượt các bạn lần theo dấu vết của con chó Léo kia.

1

Aristote

"Có những lý do rành rành giải thích chuyện con ngÆ°á»i trở thành Ä‘á»™ng vật có quyá»n mÆ°u, hÆ¡n hẳn con ong hoặc bất kì con vật sống thành đàn nào... Vả chăng, kẻ nào không thể là thành viên má»™t cá»™ng đồng hoặc không cần đến cá»™ng đồng vì thấy bản thân mình là đủ, kẻ đó không nằm trong má»™t cá»™ng đồng chính trị thì chỉ có thể là má»™t con vật hay chúa trá»i mà thôi."

Hobbes

"[Con ngÆ°á»i] hay tá»± nhận xét chính mình, khi Ä‘i xa, há» mang theo vÅ© khí và tìm cách có bạn Ä‘Æ°á»ng tá»­ tế; khi Ä‘i ngủ, há» cài đóng cá»­a ngõ; ngay cả khi ở trong nhà, há» cÅ©ng khóa hòm xiểng. Và há» hành Ä‘á»™ng nhÆ° vậy ngay cả khi há» biết rằng đã có đủ luật pháp các công chức đầy đủ công cụ để trừng phạt những kẻ có thể gây hại cho há». Há» nghÄ© gì vỠđồng loại mà khi Ä‘i xa lại trang bị vÅ© khí nhÆ° thế, nghÄ© gì vỠđồng bào khi hỠđóng cá»­a then cài, và nghÄ© gì vá» con cái và kẻ hầu hạ trong nhà khi há» khóa chặt hòm xiểng lại?"

Kant

"Con ngÆ°á»i có xu hÆ°á»›ng Ä‘i vào sống trong xã há»™i, bởi vì trong trạng thái đó há» má»›i cảm thấy mình "ngÆ°á»i" hÆ¡n, bởi vì trong xã há»™i há» có thể phát triển những khả năng tá»± nhiên của mình. NhÆ°ng cÅ©ng có má»™t xu hÆ°á»›ng trái ngược khác là sống tách biệt ra (tá»± cô lập mình), bởi vì con ngÆ°á»i cÅ©ng nhận thấy trong há» cái tính cách phi xả há»™i muốn Ä‘iá»u khiển tất cả theo ý riêng..."


Aristote bảo rằng con ngÆ°á»i là Ä‘á»™ng vật sinh ra để sống thành xã há»™i vá»›i đồng loại.

Hobbes ngược lại bảo ta rằng, con ngÆ°á»i má»›i đầu sống cuá»™c sống cô lập, bởi há» nghi ngại lẫn nhau và ngÆ°á»i này nhận thấy ở ngÆ°á»i kia những mối Ä‘e dá»a tiá»m ẩn. Kant bảo ta rằng con ngÆ°á»i là hợp nhất của hai tính cách: nó đối chá»i vá»›i kẻ khác bởi nó muốn hành Ä‘á»™ng tùy ý, nhÆ°ng nó lại chỉ có thể sống thành xã há»™i bởi lẽ chỉ có trong xã há»™i và cùng vá»›i kẻ khác con ngÆ°á»i má»›i phát triển được má»i khả năng của mình.

Theo bạn, triết gia trong câu chuyện của chúng ta suy nghÄ© giống Aristote hay giống Hobbes hÆ¡n? Và con chó Léo nghÄ© vá» con ngÆ°á»i nhÆ° thế nào? Có phải con ngÆ°á»i sinh ra để sống cùng nhau hay không? Còn ý kiến riêng của bạn thế nào?


2

Platon/Protagoras

Platon, triết gia ngÆ°á»i Hy Lạp thuật lại cho chúng ta huyá»n thoại từ má»™t triết gia khác là Protagoras kể: hai vị thần Prométhée và Épiméthée được giao nhiệm vụ ban cho muôn loài những phẩm chất cần thiết để bảo tốn nòi giống. Épiméthée bắt tay vào công việc, nhÆ°ng trong "muôn loài" thần đã quên mất má»™t loài là con ngÆ°á»i...

"NhÆ°ng thần Épiméthée, ngÆ°á»i không khôn ngoan lắm, không nhận ra rằng mình đã ban hết các phẩm chất cho các loài hoang dã. Còn loài ngÆ°á»i vẫn chÆ°a nhận được chút gì, và thần vô cùng bối rối không biết xá»­ lí ra sao. Äang lúc lúng túng thì thần Prométhée đến để giám sát công việc phân phối các năng lá»±c. Prométhée thấy tất cả các loài khác Ä‘á»u được ban cho các khả năng má»™t cách hài hòa, còn con ngÆ°á»i thì trần trụi, chân trần, không chăn chiếu, không vÅ© khí. Và đã tá»›i cái ngày định mệnh ấn định con ngÆ°á»i phải từ trong đất chui ra để sống ngoài ánh sáng. TrÆ°á»›c tình cảnh bối rối đó, Prométhée gắng tìm má»™t phÆ°Æ¡ng tiện bảo tồn con ngÆ°á»i, đã ăn trá»™m lá»­a và lấy trá»™m luôn cả khả năng khéo léo của thần Héphaistos và nữ thần Athéna - không có lá»­a thì không ai có nổi khả năng khéo léo hoặc làm cho sá»± khéo léo trở nên hữu ích. Thần đã trao tặng cho con ngÆ°á»i món quà nhÆ° thế đó. Nhá» có lá»­a mà con ngÆ°á»i có được sá»± khéo léo cần thiết cho cuá»™c sống..."

Theo bài viết này, con ngÆ°á»i có nhiá»u khả năng tá»± nhiên không? Làm thế nào mà con ngÆ°á»i đảm bảo được sá»± bảo tồn của mình?

Héphastos là thần thợ rèn và thợ làm việc vá»›i kim khí. Tại sao làm chủ được lá»­a lại là món quà quý giá mà Prométhée dành tặng con ngÆ°á»i? Có lá»­a con ngÆ°á»i làm được những gì?

Athéna là nữ thần của trí thông minh và cÅ©ng theo Protagoras là nữ thần của sá»± khéo léo. Theo ý bạn, liệu chúng ta có thể tách rá»i trí thông minh vá»›i kÄ© năng không? Trong bài số 3 sau đây, nhà triết há»c Hegel sẽ gợi ý cho ta câu trả lá»i...


3

Hegel

"NgÆ°á»i vụng vá» luôn đạt được kết quả khác vá»›i những Ä‘iá»u anh ta trông đợi, bởi ngÆ°á»i đó không làm chủ được hành Ä‘á»™ng của mình. Trái lại, má»™t ngÆ°á»i thợ thủ công có kinh nghiệm được gá»i là thợ khéo tay, nếu không gặp trở ngại nào khi thá»±c hiện mục tiêu hoạt Ä‘á»™ng, có thể làm ra được sản phẩm hệt nhÆ° mong đợi..."

Bạn có thê thá»­ tạo ra má»™t thứ gì đó (má»™t mô hình, má»™t hình mẫu thu nhá», má»™t công việc lắp ghép kỹ thuật...). Bạn có thành công không? Bạn có nghÄ© tá»›i cách thức mình tiến hành, bạn có vẽ má»™t bản mẫu trÆ°á»›c khi làm hay không? Liệu ta có thể bắt tay xây mà không cần suy nghÄ© trÆ°á»›c hay không? NgÆ°á»i ta hay Ä‘em ngÆ°á»i lao Ä‘á»™ng trí óc (nhà nghiên cứu, luật sÆ°...) ra để đối lập vá»›i những ngÆ°á»i lao Ä‘á»™ng chân tay. Theo Hegel, sá»± đối lập này liệu có chính đáng không?

Con ngÆ°á»i khéo léo là con ngÆ°á»i thể hiện được khả năng của mình trong công việc, vì ngÆ°á»i đó thá»±c hiện công việc của mình đúng nhÆ° nó được dá»± tính. Liệu có luôn luôn dá»… dàng áp dụng kiến thức vào trong thá»±c tế hay không? Thí dụ, khi bạn há»c má»™t bài há»c, bạn có khả năng áp dụng ngay bài há»c đó vào kì kiểm tra hay không? Tại sao?


4

Descartes

"Chẳng có cách gì tìm cho ra má»™t con vật hoàn hảo đến Ä‘á»™ có thể dùng vài tín hiệu để làm cho đồng loại nhận thức được Ä‘iá»u gì đó không liên quan đến những Ä‘am mê (có tính bản năng) của nó; và cÅ©ng chẳng có cách gì tìm thấy má»™t con ngÆ°á»i dù là không hoàn thiện mà lại không dùng được tín hiệu nhÆ° thế; đến Ä‘á»™ ngay cả những ngÆ°á»i câm và Ä‘iếc cÅ©ng tạo ra được những tín hiệu riêng dùng để biểu đạt suy nghÄ© của há»."

Theo Descartes, chỉ con ngÆ°á»i má»›i biết nói vì chỉ duy nhất con ngÆ°á»i có thể diá»…n tả những suy nghÄ© của mình chứ không chỉ diá»…n tả những bản năng và nhu cầu cÆ¡ bản. Bạn có đồng ý không? Nếu bạn có má»™t con vật, có thể đôi lúc bạn có cảm giác bạn hiểu nó. Liệu có phải tồn tại má»™t thứ ngôn ngữ của loài vật không? Có thể cho rằng loài vật nói theo của chúng hay không?


5

Hannah Arendt

"Khả năng nói dối của chúng ta, chứ không nhất thiết là khả năng nói sá»± thật của chúng ta, là má»™t trong những dấu hiệu hiển hiện rõ ràng cà có thể chứng minh được để khẳng định là con ngÆ°á»i có tá»± do. Nguyên cái việc chúng ta có thể thay đổi hoàn cảnh sống chứng tá» là chúng ta tÆ°Æ¡ng đối tá»± do vá»›i hoàn cảnh sống đó; khi ta nói dối đó là ta dùng không đúng cái tá»± do, ta nói dối để cái tá»± do bị biến chất Ä‘i mà thôi."


Má»i ngÆ°á»i Ä‘á»u nói rằng nói dối là xấu. NhÆ°ng liệu nói dối có xấu đến thế hay không? Liệu chúng ta có thể sáng tạo ra những Ä‘iá»u má»›i mẻ, có thể sá»­ dụng trí tưởng tượng được hay không nếu chúng ta không được nói ra những Ä‘iá»u không há» tồn tại?

Bạn có nghÄ© là không bao giá» nên nói dối hay không? Liệu có những trÆ°á»ng hợp mà nói dối có lợi hay không?


6

Épicure

"Kẻ nào ít lo lắng cho tương lai sẽ hào hứng đón nhận tương lai hơn."


Bạn có luôn suy nghÄ© đến Ä‘iá»u gì có thể xảy ra ngày mai không? Tại sao? Bạn có nghÄ© rằng tốt nhất là hãy sống trong hiện tại, không cần lo lắng cho tÆ°Æ¡ng lai hay không? Tại sao con chó Léo lại muốn sống trong hiện tại mà không cần lo lắng cho ngày mai?


7

Lévi-Strauss

"Tá»± nhiên là tất cả những gì chúng ta được thừa hưởng bằng sinh há»c; ngược lại, văn hóa là tất cả những gì chúng ta có được từ truyá»n thống bên ngoài... là toàn bá»™ những tập tục, tín ngưỡng, những thiết chế nhÆ° nghệ thuật, pháp luật, tôn giáo, các kỹ thuật trong cuá»™c sống vật chất, tóm lại, đó là tất cả những thói quen hoặc kỹ năng mà con ngÆ°á»i há»c được vá»›i tÆ° cách là má»™t thành viên trong xã há»™i."


Bạn có thể tìm được những ví dụ khác nữa vá» thói quen hoặc khả năng vá»›i tÆ° cách là bá»™ phận của văn hóa mà con ngÆ°á»i có được hay không? Theo ý bạn, có con ngÆ°á»i nào không có văn hóa hay không?

Faust - The Chanter

 

FLISAÿÿÿÿÿÿÿÿFCIS}Å éŽ